Hạt mắc khén có tác dụng gì? Hạt mắc khén làm món gì?

Hạt mắc khén là một loại hạt nhỏ xíu có mùi thơm nồng nàn đặc trưng và còn là thứ gia vị không thể thiếu, nó được ví như linh hồn ẩm thực Tây Bắc. Vị thuốc mắc khén được sử dụng điều trị đau nhức xương khớp, đau bụng do lạnh, ăn không tiêu, phong thấp,… Vậy cây mắc khén là cây gì? Hạt mắc khén có tác dụng gì? Hạt mắc khén làm món gì? Mắc khén có vị gì? Để biết chi tiết hơn về công dụng của mắc khén, hãy cùng chúng tôi tìm hiểu chi tiết hơn qua bài viết dưới đây.

Cây mắc khén là cây gì?

Mắc khén thuộc họ cam Rutaceae, có tên khoa học là Zanthoxylum nitidum DC. Ngoài ra, mắc khén còn được gọi với nhiều tên gọi khác như hạt sẻn, cây sưng, cây xuyên tiêu, cây sẻng vàng, cây hoàng lực,…

Hình ảnh cây mắc khén

Hạt mắc khén có tác dụng gì?
Hạt mắc khén có tác dụng gì?

Mắc khén là loại cây thân gỗ nhỏ, sống lâu năm, chiều cao cây có thể đạt 15m, đường kính thân khoảng 16cm. Cây phân nhiều cành, mỗi cành dài 1-2m, vỏ ngoài màu đỏ tía, có nhiều gai dẹt và ngắn.

Lá của cây thuộc dạng lá kép lông chim, mép là hình răng cưa, mỗi lá có 2-3 cặp lá chét mọc đối xứng nhau. Cuống lá hơi tròn, đầu lá nhọn, ở giữa có gân chính, các lá ở mặt trên và mặt dưới lá nơi gân chính đều có gai.

Hoa có màu vàng, mọc thành chùm ở các kẽ lá. Quả nhỏ tròn 1 – 5 mảnh vỏ ghép lại, vỏ quả cứng, nhăn nheo, lúc tươi quả có màu xanh lá khi chín có màu hồng quả có vị đắng, mùi rất thơm.

Bên trong là hạt có hình cầu, kích thước như hạt mè, khi chín có màu đen bóng, khi nếm có vị cay mùi thơm thoảng giống mùi vỏ cam, nhưng nếu ngửi kỹ mùi dịu hơn nhiều và có người còn cho rằng hạt mắc khén là hạt tiêu rừng vì mùi vị cay thơm nồng của nó nhưng hoàn toàn không đúng vì chúng chỉ tương đồng về kích thước, hình dạng nhưng về mùi vị thì hoàn toàn khác nhau. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ vì mắc khén không phải là tiêu. Hạt mắc khén tươi vừa hái bao giờ cũng ngon và đạm vị, nhưng nếu muốn bảo quản hoặc dùng lâu thì không tiện.

Cây mắc khén thường ra hoa vào khoảng tháng 6 – 7 và ra quả vào khoảng tháng 10 – 11 hàng năm.

Khu vực phân bố

Trên thế giới, cây mắc khén được phân bố nhiều ở Trung Quốc, nhiều nhất là các tỉnh Hải Nam, Quảng Đông, Quảng Tây.

Ở nước ta, cây xuyên tiêu mọc hoang ở nhiều khu vực trên cả nước. Ngoài ra, cây còn được tìm thấy nhiều ở các tỉnh miền núi đá ở phía Bắc như Cao Bằng, Lào Cai, Hòa Bình, Thái Nguyên, Yên Bái, Lạng Sơn, Nghệ An, Hà Tĩnh, Hà Tây, Điện Biên,…

Hạt mắc khén được người dân vùng Tây Bắc sử dụng phổ biến và rộng rãi, nhất là người Thái trắng, hơn nữa hạt mắc khén còn được ví như linh hồn của nền ẩm thực nơi đây.

Thu hái, chế biến

Thu hái

Bộ phận cây mắc khén thường được sử dụng chủ yếu là hạt, ngoài công dụng được sử dụng làm dược liệu chữa bệnh thì hạt mắc khén còn được người dân các tỉnh miền núi dùng làm gia vị trong các món nướng, ướp thịt hoặc thêm vào nước chấm (quả và lá non cùng được dùng làm gia vị). Ngoài hạt thì phần vỏ rễ, vỏ thân, quả cây xuyên tiêu cũng được áp dụng trong các bài thuốc chữa bệnh.

Quả mắc khén thường được thu hái vào khoảng tháng 11, khi quả đã chín, người dân sẽ hái cả chùm về rồi bó thành từng bó còn các bộ phận khác thường thu hoạch khi cây đã trưởng thành và hái về phơi khô để dành.

Chúng ta thường gọi theo thói quen là hạt mắc khén, nhưng phải gọi là quả mới chính xác, vì người ta dùng chung cả quả và hạt chứ không dùng riêng lẻ, mỗi bộ phận đều có hương vị đặc trưng không thể thay thế.

Sơ chế – Hạt mắc khén có tác dụng gì?

Hái các quả khô khỏi các cành lá có sẵn bên trong, bật bếp để cho chảo nóng, để lửa nhỏ, lấy số lượng hạt mắc khén vừa đủ cho vào chảo đảo đều không ngưng tay (đây là bước quan trọng ảnh hưởng đến độ ngon của mắc khén).

Đảo khoảng vài phút hạt mắc khén hơi bốc khói lên và có mùi thơm nhẹ phảng phất thì tắt bếp đổ ra khay hoặc rổ, sau đó đảo đều thêm khoảng 1 phút nữa.

Hạt mắc khén sau khi rang xong thì nên để nguồi hoàn toàn rồi đem đi xay, vì hạt mắc khén có chứa nhiều tinh dầu nếu để nóng xay luôn bột sẽ không mịn mà tinh dầu còn dính nhiều vào máy xay.

Ngoài ra, hạt mắc khén có thể phơi khô để bảo quản dùng dần, tuy nhiên không quả và hạt dưới trời nắng nóng để tránh làm mất lượng tinh dầu của dược liệu.

Thành phần hóa học

Hạt mắc khén có chứa 0,24% tinh dầu và alkaloid, cùng với các thành phần khác như 4-caren, 4-terpinol, b-pinnen, d-a-phellandren, d-a-dihydrocarvol, d-terpinen, dl-cavotanacetone và các chất kháng khuẩn.

Tác dụng dược lý – Hạt mắc khén có tác dụng gì?

Trong đông y hạt mắc khén có tác dụng gì?

Theo đông y, hạt mắc khén có vị cay, tính ôn, hơi có độc nên được quy vào 3 kinh phế, thận và tỳ. Hạt mắc khén có tác dụng chữa đau nhức xương khớp, cảm lạnh, sốt rét kinh niên, khó tiêu, thổ tả, tẩy giun sán, đau bụng do lạnh, đầy hơi, nhức răng,… Ngoài ra, mỗi bộ phận của cây mắc khén có công dụng điều trị khác nhau như:

  • Quả mắc khén có mùi thơm, vị đắng, cay, tính ấm có tác dụng kích thích, lợi tiêu hóa, làm se.
  • Vỏ rễ cây mắc khén màu nâu đỏ có vị đắng, tính ấm, có khả năng trục giun, trị giun, lọc máu ở thận, điều kinh.
  • Vỏ thân cây mắc khén thơm, có tính bổ, giúp chữa sốt rét, tiêu chảy, mất trương lực dạ dày, thấp khớp, hạ nhiệt.

Mỗi ngày sử dụng tầm 5 – 8g hạt mắc khén, có thể dùng độc vị hoặc sử dụng kết hợp với các vị thuốc khác. Ngoài ra, hạt mắc khén khô có thể dùng ngâm rượu xoa bóp giảm tình trạng đau nhức xương khớp. Vị thuốc này có tính ấm nên những người cơ thể nhiệt khi sử dụng thường gây nóng trong người, vì vậy cần thận trọng khi sử dụng.

Trong y học hiện đại hạt mắc khén có tác dụng gì?

  • Cao quả mắc khén với liều 1,8mg/kg cho chuột cống uống trước 3 ngày có tác dụng kích thích gan tiết mật, đạt 277.98% so với nhóm chứng, sự gia tăng này có ý nghĩa thống kê (p <0.05).
  • Cường độ bài tiết mật từ cao quả mắc khén không mạnh bằng cao atiso nhưng thời gian dài hơn đáng kể.
  • Cao quả mắc khén làm thay đổi lượng bilirubin toàn phần và bilirubin trực tiếp tăng tại giờ thứ 3 nhưng không làm thay đổi tỷ trọng của dịch mật.
  • Thành phần tinh dầu và alcaloid trong hạt mắc khén có khả năng ức chế một số loại vi khuẩn, virus và chiết xuất từ rễ cây cũng có tác dụng kháng khuẩn rõ ràng.
  • Rượu mắc khén dùng để xoa bóp giúp giảm đau trong các trường hợp tụ máu, bầm tím ngoài da, xương khớp.

Những bài thuốc chữa bệnh từ hạt mắc khén

Chữa ăn uống không tiêu, đầy bụng do bệnh dạ dày

Cho hạt mắc khén cho vào chảo nóng sao thơm, giã thành bột mịn, mỗi bữa ăn thì rắc ít muối vào thức ăn hoặc nước mắm như dùng tiêu.

Chữa nhức răng – Hạt mắc khén có tác dụng gì?

Hạt mắc khén sau khi phơi khô thì giã thành bột mịn, khi đau nhức rang thì lấy một ít thuốc bột mắc khén bôi vào chỗ bị đau.

Tẩy giun sán

Lấy 12 – 15 hạt sẻn phơi khô, sao vàng, tán thành bột mịn, pha với nước ấm uống vào mỗi buổi sáng khi mới vừa ngủ dậy để tẩy giun sán.

Chữa sốt rét kinh niên, tê thấp

Lấy 4 – 8g rễ mắc khén đem sắc uống hoặc ngâm rượu uống.

Chữa phong thấp, đau nhức xương khớp

Lấy rễ cây mắc khén rửa sạch, cắt mỏng rồi đem phơi hoặc sấy khô, sao vàng hạ thổ xuống đất nền đất sạch cho nguội. Cứ 1kg rễ dược liệu thì ngâm cùng với 2.5 lít rượu trắng, sau 30 ngày là có thể dùng được, mỗi ngày uống 10 – 15ml trong các bữa ăn.

Những lưu ý khi sử dụng hạt mắc khén

  • Mắc khén là một loại dược liệu có độc, vì vậy dù dùng làm gia vị hay sắc uống cũng không nên quá lạm dụng.
  • Không nên sử dụng liên tục dược liệu trong thời gian dài vì dễ gây ngộ độc.
  • Không nên sử dụng cho trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc sau sinh.
  • Tuyệt đối không nên sử dụng nếu bị dị ứng với một trong các thành phần hóa học của dược liệu.
  • Các chuyên gia khuyến cáo mỗi người chỉ nên dùng khoảng 3-6g hạt mắc ca/​​1 lần sử dụng.
  • Người bệnh nên hỏi ý kiến ​​bác sĩ, chuyên gia y tế trước khi sử dụng các bài thuốc từ mắc khén.
  • Không sử dụng mắc khén quá liều lượng khuyến cáo vì có thể gây nóng trong, ra mồ hôi trộm,…

4 thoughts on “Hạt mắc khén có tác dụng gì? Hạt mắc khén làm món gì?

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.